Khi Thủ tướng Edi Rama của Albania chính thức công bố bộ nhiệm “Diella” – một trí tuệ nhân tạo (AI) vào vị trí Bộ trưởng phụ trách đấu thầu công, thế giới đã chứng kiến một bước tiến mới trong lĩnh vực chính trị hiện đại. Sự kiện này không chỉ liên quan đến công nghệ mà còn mang lại một thử nghiệm táo bạo về cách thức vận hành của nhà nước trong thời kỳ trí tuệ nhân tạo.
### Diella – Từ trí tuệ nhân tạo thành bộ trưởng ảo
Diella vẫn luôn gần gũi với người dân Albania. Được ra mắt từ tháng 1 năm 2025 như một trợ lý ảo trên nền tảng chính phủ điện tử e-Albania, Diella đã hỗ trợ công dân tiếp cận hàng nghìn dịch vụ hành chính, từ cấp giấy tờ cho đến giải quyết thủ tục. Với hình ảnh cá nhân mặc trang phục truyền thống, Diella nhanh chóng trở thành biểu tượng của công nghệ trong bộ máy nhà nước.
Việc “nâng cấp” Diella thành Bộ trưởng phụ trách đấu thầu công được coi là bước đi chiến lược nhằm cắt bỏ những “nút thắt” nhạy cảm trong quản trị: đấu thầu nhà nước, lĩnh vực được xem là điểm nóng của tham nhũng và lợi ích nhóm. Chính phủ hy vọng việc xây dựng hệ thống dựa trên AI sẽ loại bỏ thiên lệch, đảm bảo minh bạch và gia tăng tính cạnh tranh.
“Diella là thành viên nội các không trực tiếp hiện diện mà được tạo ra bằng AI”, Thủ tướng Edi Rama đã phát biểu trong buổi lễ ra mắt, cho biết rằng AI này sẽ giúp Albania trở thành “một quốc gia có 100% công khai về đấu thầu không có tham nhũng”.
Tình hình chính trị của Tirana diễn ra trong bối cảnh Albania đang thúc đẩy quá trình gia nhập Liên minh châu Âu (EU). Một trong những tiêu chí quan trọng mà Brussels đề ra chính là cải thiện quản trị công và kiểm soát tham nhũng. Bằng cách giao cho AI phụ trách đấu thầu, chính phủ hy vọng có thể gửi tín hiệu mạnh mẽ về quyết tâm cải cách và hiện đại hóa.
Diella, với khả năng xử lý dữ liệu khổng lồ và áp dụng các tiêu chí khách quan, được kỳ vọng sẽ rút ngắn quy trình xét thầu, giảm thiểu sự can thiệp của chính trị và loại bỏ những “của sau” đã tồn tại lâu nay.
Theo số liệu công bố, chỉ trong vài tháng hoạt động ở vai trò trợ lý ảo, Diella đã xử lý hơn 36.000 tài liệu và hỗ trợ gần 1.000 dịch vụ hành chính. Con số này được coi là minh chứng cho khả năng mở rộng của hệ thống khi bước vào những lĩnh vực nhạy cảm hơn.
### Liệu có thách thức nào không?
Tuy nhiên, không phải ai cũng đồng ý với bước tiến mang tính tiên phong này. Phe đối lập cho rằng đây là hành động “vị lợi”, khi mà một bộ trưởng – theo định nghĩa truyền thống – phải là con người, có thể chịu trách nhiệm trước quốc hội và pháp luật.
Đặt Diella vào ghế bộ trưởng dấy lên câu hỏi: nếu một quyết định sai lầm xảy ra, ai sẽ chịu trách nhiệm? Người thiết kế hệ thống, nhà cung cấp công nghệ, hay chính phủ?
Ngoài ra, những lo ngại về bảo mật và tính toàn vẹn của dữ liệu cũng không thể bỏ qua. Đấu thầu công vốn liên quan đến những hợp đồng hàng triệu, thậm chí hàng tỷ euro. Nếu hệ thống bị hack hoặc thao túng dữ liệu đầu vào, hậu quả sẽ không khác gì tham nhũng truyền thống mà nó muốn loại bỏ.
Trong một mặt khác, việc bổ nhiệm Diella còn mang nặng tính biểu tượng hơn là giải pháp thực chất. Công nghệ có thể hỗ trợ ra quyết định, nhưng không thể thay thế trách nhiệm của chính trị – điều cốt lõi của nền dân chủ.
Bộ nhiệm một bộ trưởng AI có thể tạo ra hiệu ứng tốt trong truyền thông quốc tế, nhưng nếu thiếu cơ chế giám sát độc lập, minh bạch và kiểm toán dữ liệu, Diella sẽ khó lòng trở thành công cụ hiệu quả để chống tham nhũng.
Dù còn gây tranh cãi, Albania đã đặt nền móng cho một cuộc thử nghiệm chưa từng có: trao một phần quyền lực nhà nước cho trí tuệ nhân tạo.
Nếu thành công, Tirana có thể trở thành hình mẫu cho việc ứng dụng công nghệ vào quản trị công, mở đường cho những quốc gia khác cần nỗ lực nhưng vẫn phải cẩn trọng với vị trí “bộ trưởng ảo”. Tuy nhiên, nếu thất bại, Diella có thể trở thành minh
